Zachowek a mieszkanie: komu się należy, ile wynosi i jak go policzyć

Zachowek to suma pieniędzy, której najbliżsi zmarłego mogą żądać, gdy zostali pominięci w testamencie albo gdy majątek przeszedł za życia na innych przez darowizny. Należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, jeśli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, dalej: k.c.).

Zachowek nie daje udziału w mieszkaniu. Uprawniony ma roszczenie o zapłatę (art. 991 § 2 k.c.), a nie prawo własności. Poniżej wyjaśniamy, kto może go żądać, jak policzyć jego wysokość, co z darowizną mieszkania, zapisem windykacyjnym i dożywociem oraz w jakim terminie trzeba działać.

Komu należy się zachowek

Prawo do zachowku mają zstępni (dzieci, a gdy dziecko nie żyje, jego dzieci), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Jeśli zmarły zostawił dzieci, jego rodzice nie dziedziczyliby z ustawy, więc nie mają też zachowku.

Zachowku nie mają rodzeństwo spadkodawcy, dziadkowie ani dalsi krewni. Nie mają go też osoby wydziedziczone w testamencie z przyczyn wskazanych w ustawie (art. 1008 k.c.), osoby, które zrzekły się dziedziczenia lub samego zachowku w umowie notarialnej ze spadkodawcą (art. 1048 k.c.), oraz osoby uznane przez sąd za niegodne dziedziczenia (art. 928 § 2 k.c.). Zstępni wydziedziczonego dziecka zachowują jednak prawo do zachowku (art. 1011 k.c.).

Pytanie o zachowek dla rodzeństwa dotyczy zwykle innej sytuacji: matka albo ojciec przepisuje mieszkanie jednemu dziecku, a pozostałe dzieci, czyli rodzeństwo obdarowanego, pytają o swoje prawa. One mają zachowek po rodzicu, bo są jego zstępnymi.

Ile wynosi zachowek i ile to procent

Zachowek liczy się w dwóch krokach. Najpierw ustala się udział, jaki uprawniony dostałby przy dziedziczeniu ustawowym. Potem bierze się z niego połowę albo dwie trzecie. Przy ustalaniu udziału uwzględnia się także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, ale pomija się tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 k.c.).

Małżonek dziedziczący z dziećmi dostaje co najmniej jedną czwartą spadku (art. 931 § 1 k.c.), dlatego przy czworgu dzieciach ich udziały są mniejsze. Rodzic dziedziczący z małżonkiem zmarłego dostaje jedną czwartą (art. 932 § 2 k.c.). Własną sytuację można sprawdzić w kalkulatorze udziału w spadku.

Substrat zachowku, czyli od czego liczy się procent

Ułamek mnoży się przez tak zwany substrat zachowku. To pojęcie wypracowane w orzecznictwie i nauce prawa na podstawie art. 993–995 k.c. Liczy się go tak:

1. Wartość majątku zmarłego według stanu z chwili śmierci (mieszkanie, działki, pieniądze, samochód).
2. Minus długi spadkowe. Nie odejmuje się zapisów zwykłych i poleceń z testamentu (art. 993 § 1 k.c.).
3. Plus darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 § 1 k.c.).

Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 k.c.). Darowizna dla synowej sprzed 12 lat odpada, ale darowizna dla syna sprzed 25 lat jest doliczana. Przy zachowku dla dziecka nie dolicza się też darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych (z wyjątkiem darowizn uczynionych na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego), a przy zachowku dla małżonka darowizn sprzed ślubu (art. 994 § 2 i 3 k.c.).

Wartość darowizny liczy się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Mieszkanie podarowane w 2005 r. wycenia się więc w stanie z 2005 r., ale po dzisiejszych cenach.

Na koniec od zachowku odejmuje się to, co uprawniony już dostał. Darowizny i zapisy windykacyjne na jego rzecz zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 k.c.), a u dzieci także koszty wychowania i wykształcenia przekraczające przeciętną miarę w danym środowisku (art. 997 k.c.).

Przykład liczbowy

Pan Jerzy, wdowiec, miał troje dzieci: Annę, Bartosza i Celinę. W testamencie zostawił całe mieszkanie warte 600 000 zł Bartoszowi. Miał 30 000 zł długów. Siedem lat przed śmiercią podarował Celinie działkę, która w stanie z dnia darowizny jest dziś warta 120 000 zł.

• Substrat zachowku: 600 000 zł − 30 000 zł + 120 000 zł = 690 000 zł.
• Udział ustawowy każdego dziecka: 1/3. Zachowek: 1/2 × 1/3 = 1/6.
• Zachowek Anny: 690 000 zł × 1/6 = 115 000 zł. Bartosz musi jej zapłacić tę kwotę.
• Zachowek Celiny: także 115 000 zł, ale zalicza się na niego darowiznę o wartości 120 000 zł, więc Celinie nic się nie należy.
• Gdyby Anna była małoletnia, jej zachowek wyniósłby 2/9 × 690 000 zł = 153 333,33 zł.

Darowizna mieszkania a zachowek

Akt notarialny darowizny nie chroni przed zachowkiem. Jeśli rodzic podarował mieszkanie jednemu dziecku, wartość tego mieszkania dolicza się do substratu co do zasady bez względu na to, ile lat minęło, bo dziecko jest spadkobiercą ustawowym (wyjątki opisuje art. 994 § 2 i 3 k.c.). Pozostałe dzieci mogą żądać zachowku w pierwszej kolejności od spadkobierców (art. 991 § 2 k.c.).

Gdy spadku praktycznie nie ma, bo wszystko zostało rozdane za życia, uprawniony może żądać brakującej sumy od obdarowanego, ale tylko w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny (art. 1000 § 1 k.c.). Jeśli obdarowanych było kilku, najpierw odpowiada ten, kto dostał darowiznę później (art. 1001 § 1 k.c.). Obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko ponad własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.).

Obdarowany może też zwolnić się od zapłaty, wydając przedmiot darowizny (art. 1000 § 3 k.c.). Tylko w tej sytuacji zachowek bezpośrednio przekłada się na mieszkanie, a nie na pieniądze.

Testament a zachowek

Testament może powołać do spadku dowolną osobę, ale nie odbiera najbliższym zachowku, chyba że zawiera skuteczne wydziedziczenie. Wydziedziczyć można tylko z przyczyn wymienionych w ustawie, na przykład gdy uprawniony uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy (art. 1008 k.c.). Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.), a wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeśli spadkodawca przebaczył (art. 1010 k.c.).

Jeśli testament powołuje uprawnionego do spadku, ale w mniejszej części, niż wynosi jego zachowek, może on żądać uzupełnienia do pełnej kwoty (art. 991 § 2 k.c.). Termin pięciu lat na dochodzenie zachowku od spadkobierców testamentowych liczy się od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.).

Zapis windykacyjny a zachowek

Zapis windykacyjny można ustanowić tylko w testamencie notarialnym. Oznaczona osoba nabywa wtedy przedmiot zapisu, na przykład mieszkanie, z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 981¹ k.c.). Przy liczeniu zachowku zapis windykacyjny dolicza się do spadku według stanu z chwili otwarcia spadku i cen z chwili ustalania zachowku (art. 993 § 1 i art. 995 § 2 k.c.).

Zapłaty żąda się najpierw od spadkobiercy. Jeśli od niego nie da się jej uzyskać, uprawniony może żądać brakującej sumy od zapisobiercy windykacyjnego, w granicach wzbogacenia wynikającego z zapisu (art. 999¹ § 1 k.c.). Zapisobierca może zwolnić się od zapłaty, wydając przedmiot zapisu (art. 999¹ § 3 k.c.). Roszczenie wobec niego przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 k.c.).

Dożywocie a zachowek

Przy umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie: mieszkanie, wyżywienie, opiekę w chorobie i pogrzeb (art. 908 § 1 k.c.). Jest to umowa odpłatna, a darowizna z definicji jest świadczeniem bezpłatnym (art. 888 § 1 k.c.). Ponieważ do substratu zachowku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne (art. 993 k.c.), mieszkanie przekazane w zamian za dożywocie co do zasady nie jest doliczane.

Wyjątkiem jest umowa pozorna. Jeśli umowę nazwano dożywociem tylko po to, by ukryć darowiznę, jej ważność ocenia się według ukrytej czynności (art. 83 § 1 k.c.). Pozostali członkowie rodziny mogą to podnieść w sprawie o zachowek, a sąd ocenia, czy nabywca rzeczywiście miał zapewniać utrzymanie i czy to robił. Taka sprawa wymaga dowodów i zwykle pomocy adwokata lub radcy prawnego.

Zachowek a udział w mieszkaniu

Zachowek i udział w mieszkaniu to dwie różne rzeczy. Udział to prawo własności ułamka nieruchomości, które daje współposiadanie i głos w zarządzie. Zachowek to wierzytelność pieniężna wobec spadkobiercy, obdarowanego albo zapisobiercy. Osoba uprawniona do zachowku nie staje się współwłaścicielem i nie może z tego tytułu zamieszkać w mieszkaniu.

Od tej zasady są dwa praktyczne odstępstwa. Obdarowany i zapisobierca windykacyjny mogą wydać przedmiot darowizny lub zapisu zamiast płacić. Strony mogą też w ugodzie umówić się, że zamiast pieniędzy uprawniony dostanie udział w mieszkaniu, co wymaga aktu notarialnego.

Dla spadkobiercy, który dostał mieszkanie i musi zapłacić zachowek, zobowiązanie bywa wysokie. Może on żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku, przy uwzględnieniu sytuacji obu stron (art. 997¹ § 1 k.c.). Raty nie mogą łącznie przekraczać pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten termin do dziesięciu lat (art. 997¹ § 2 k.c.). Sytuacje, w których jedno z rodzeństwa zatrzymuje mieszkanie po rodzicach, opisujemy w poradniku o mieszkaniu po rodzicach.

Jak dochodzić zachowku i w jakim terminie

Najpierw warto wezwać spadkobiercę lub obdarowanego na piśmie do zapłaty określonej kwoty z wyliczeniem. Wiele spraw kończy się ugodą, często przy okazji działu spadku. Gdy porozumienia nie ma, składa się pozew o zapłatę.

Gdy testamentu nie było, a zachowek dotyczy darowizny dla innego spadkobiercy, przepis nie wskazuje wprost początku terminu dla każdej sytuacji. Bezpieczniej przyjąć, że pięć lat biegnie od dnia śmierci, i nie zwlekać do ostatnich miesięcy.

Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców uprawnionego tylko wtedy, gdy sami są uprawnieni do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 k.c.). Za życia przyszłego spadkodawcy można się zachowku zrzec w umowie zawartej u notariusza (art. 1048 § 2 k.c.). Definicje pojęć używanych w tym poradniku zebraliśmy w słowniku.

Sprzedaż udziału jako jedna z dróg

Spadkobierca, który ma zapłacić zachowek, a nie ma oszczędności, szuka zwykle pieniędzy w samym spadku. Jeśli jest współwłaścicielem mieszkania z rodzeństwem albo ma udział w niepodzielonym spadku, jedną z dróg jest sprzedaż tego udziału, także nam. Zasady opisujemy na stronie o sprzedaży udziału w spadku.